Notatki ze studiów prawniczych

wtorek, 11 lutego 2014

17. Tomasz z Akwinu i arystotelizm chrześcijański

Tomasz z Akwinu spierał się z Awerroistami i na tym gruncie wyrosły jego poglądy.
Św. Tomasz odchodził również od nauczania św. Augustyna. Odrzucił jego idealizm, i zastąpił go arystotelesowską metodą empiryczną. Do tego filozofia Tomasza opierała się na założeniu, że teologia jest nauką wyższą od filozofii.
Innymi słowy Święty Tomasz wierzy, że objawienie posiada znacznie większą wiarygodność jako źródło wiedzy niż doświadczenie.
Św. Tomasz o państwie: Tomasz w dużej mierze czerpał poglądy od Arystotelesa. Uważał, że człowiek jest istotą społeczną i polityczną, a ponadto niesamowystarczalną. Państwo jest najdoskonalszą wspólnotą. Państwo jest też wspólnotą pierwotną w tym sensie, że od jego istnienia uzależnione jest powodzenie wszekich innych zbiorowości. Tak jak Arystoteles, św Tomasz uważa, że państwo jest wspólnotą doskonałą, bo jedność i spójność podejmowanych przez taką wspólnotę działań jest gwarantem maksymalnej skuteczności w zaspokajaniu społecznych potrzeb.
Ideałem Tomasza jest państwo zapewniające skupionej w nim społeczności „jedność zbiorowości” i „porządek”. Jedność zbiorowości to po prostu społeczny pokój, eliminowanie czynników, które „od środka” rozsadzałyby tę spójną strukturę. Porządek to nic innego jak po prostu hierarchia. Państwo definiuje Tomasz jako wspólnotę celów, strukturę powstałą przez połączenie wielu dla realizacji wspólnych zadań.
Władza w państwie: Władza jest dana od Boga, ale poszczególni władcy są tylko jej ludzkimi dysponentami. Jako ludzie są niedoskonali i mogą ją wykonywać dobrze albo źle.
Prawo oporu: ludzką władzę można obalić, poddani mogą sprzeciwić się władcy. Skorzystanie z „prawa oporu” przeciwko tyranowi możliwe jest w sytuacji, w której panujący — uzurpator nieposiadający tytułu do sprawowania władzy — występuje przeciwko prawom bożym i podstawowym normom moralnym, przekracza granice swoich uprawnień, albo postępuje niesprawiedliwie. Człowiek nie powinien jednak sam oceniać, czy władza przekracza te granice. Powinien to robić Kościół.
Św. Tomasz o prawie stanowionym: przez prawo rozumie Tomasz „rozporządzenie rozumu promulgowane ze względu na wspólne dobro przez tego, do kogo należy troska o społeczność”. Prawo jest po pierwsze rozporządzeniem rozumu, co oznacza, że jego reguły powinny być przede wszystkim racjonalne, a wola władcy nie oparta na rozumie nie może być prawem. Po drugie — zostało ono ustanowione przez legalnie panującego. Legalnie ustanowionym władcą jest taki władca, który kieruje się w swoich działaniach dobrem ogółu. Dlatego — po trzecie — prawo to reguły, które powinny mieć na względzie dobro wspólne. W końcu, prawo musi być „promulgowane” przez panującego, czyli oficjalnie ogłoszone. Nieznane szerszemu ogółowi i nieogłoszone rozporządzenie nie może mieć mocy obowiązującej.
Podział prawa wg św. Tomasza: dzieli on prawo na dwa podstawowe rodzaje, na prawo per se (co można przetłumaczyć jako prawo przez siebie), oraz na prawo per participationem (co tłumaczy się jako prawo przez partycypację, udział). Prawo per se to prawo wieczne (lex aeterna). Istnieje ono samo przez się z faktu istnienia Boga i tego, że jest on wieczny. Są to normy boskiego rozumu odnoszące się do całego wszechświata. Prawo per participationem natomiast to reguły, które partycypują i wypływają z prawa wiecznego. W stosunku do nich wysuwa Tomasz postulat niesprzeczności z prawem wiecznym. Podział w ramach pochodnego prawa przez partycypację jest u Tomasza bardzo rozbudowany. Należą do niego między innymi prawo naturalne, prawo ludzkie i prawo boże. Prawo naturalne to reguły wynikające z racjonalnej natury człowieka. Prawo ludzkie jest skonkretyzowaniem tych reguł i dostosowaniem ich do społecznych sytuacji. Prawo boże to, będące wynikiem objawienia, reguły zawarte w Piśmie Świętym.
Św. Tomasz o ustroju: Tomasz przekonany jest o tym, że optymalną formą ustrojową jest monarchia. To właśnie tej formie ustrojowej najbliżej do jedności, która tożsama jest ze społecznym pokojem. Monarcha jest jedynowładcą. Decyzje przez niego podejmowane są szybsze niż decyzje podejmowane przez jakiekolwiek zgromadzenie. Jeśli jest on monarchą światłym — są one również mądre. Jeśli kieruje się interesem społecznym, a jak wiadomo monarchia jest formą ustrojową, której istotą jest kierowanie się tym dobrem, to taka szybka i mądra decyzja najskuteczniej zapewnia dobro wspólne, czyli pokój. Zaletą monarchii jest to, że jest ona wolna od wewnętrznych sporów i knowań ze strony rozmaitych demagogów.
Zaraz za monarchią w tomaszowej hierarchii stoi ustrój arystokratyczny, tzw. rządy optymatów. Tu decyzje podejmowane są wprawdzie zbiorowo, ale ciało decyzyjne jest niewielkie i w związku z tym także mniej w nim „kolizji” niż w politei, która jest według Tomasza „najmniej dobra” spośród właściwych form ustrojowych. Im bliżej jedności, tym lepsza forma ustrojowa — oto zasada Tomasza.
Trzy ustroje złe ustawia Tomasz w następującej kolejności: najmniej zdegenerowanym rządem jest demokracja, następna jest oligarchia, najgorsza jest tyrania. Wartość etyczna ustrojów zdegenerowanych zmniejsza się wraz ze zbliżaniem się do idei jedności.

7. Arystotelesa koncepcja państwa, prawa i społeczeństwa

Państwo a społeczeństwo: Arystoteles rozpoczynał swoje rozważania o państwie od stwierdzenia, że państwo jest naturalną formą społeczeństwa, bowiem człowiek “jest z natury zwierzęciem politycznym”, to znaczy że człowiek jest stworzony do życia w społeczeństwie, a co za tym idzie także w państwie, bo państwo jest najwyższą formą organizacji społeczeństwa.
Pierwotniejsza od państwa jest według Arystotelesa rodzina (wspólnota domowa), która jest podstawową jednostką społeczną. Ta z kolei opiera się na najbardziej trawałej strukturze, jaką jest małżeństwo. Z połączenia rodzin powstaje gmina, a dopiero z połączenia gmin – państwo. Dopiero państwo jest wspólnotą pełną, samowystarczalną. W ten sposób Arystoteles tworzy schemat genezy państwa: małżeństwo > rodzina > gmina wiejska > polis
Relatywizm w kwestii ustroju: Arystoteles nie przedstawił wizji idealnego, uniwersalnego modelu państwa. Według Arystotelesa każde państwo powinno być dobrze dopasowane do społeczeństwa i warunków w których żyje. Filozof twierdził, że różne formy państwa są dobre dla różnych społeczeństw. Jedne społeczeństwa wymagają monarchii a inne dobrze funkcjonują w warunkach demokracji.
Większość form rządzenia powstaje zwykle na drodze historycznego rozwoju i te naturalne formy są zwykle najlepsze dla danego społeczeństwa.
To czy dane państwo jest dobrze czy źle rządzone zależy często nie od formy rządów lecz od jakości przymiotów ludzi u władzy.
Krytyka Platońskiej wizji ustroju: Arystoteles krytykuje przedstawiony przez Platona idealny ustrój państwowy. Jak wskazuje, proponowana przez Platona wspólnota własności prowadzi do zaniedbań z powodu rozproszenia odpowiedzialności. Z kolei wspólność kobiet prowadzi do zniszczenia więzi rodzinnych, a w konsekwencji do destrukcji stosunków międzyludzkich. Arystoteles twierdzi, iż aby państwo mogło istnieć potrzebna jest różnorodność, a centralizacja i ujednolicenie jest zaprzeczenia jego idei. Państwo powinno być bowiem wspólnotą, a nie jednolitym organizmem
Klasyfikacja ustrojów: w swoim schemacie ustrojowym Arystoteles wyróżnił trzy ustroje, w których rządy były sprawowane dla dobra ogółu (monarchia, arystokracja, politeja), i trzy w których rządy były sprawowane dla dobra własnej korzyści rządzących (tyrania, oligarchia,demokracja). Przy doskonałych władcach najlepszym ustrojem była monarchia, jednak za najlepszy z możliwych do osiągnięcia Arystoteles uznawał politeję – złoty środek między demokracją a oligarchią.
Władza a filozofowie: najlepiej przystosowanymi do rządzenia ludźmi są ci, którzy w naturalny sposób znaleźli się na stanowiskach (przez wolę wyborców albo z urodzenia) a nie filozofowie-teoretycy.
Zadaniem filozofa jest więc tylko edukowanie i doradzanie rządzącym oraz proponowanie im dokonywania drobnych, powolnych zmian w strukturze państwa. Dobra edukacja jest bardzo ważna dla osób rządzących, gdyż umożliwia im obiektywną ocenę.
Złoty środek (zdolność do kompromisu): oprócz edukacji formalnej rządzące osoby muszą rozwijać cnoty „złotego środka”, a więc silną wolę, odwagę i rozsądek. Cnoty te są często ważniejsze dla rządzących od formalnej wiedzy, którą można na bieżąco uzyskiwać od doradców-filozofów. Sami filozofowie są zwykle niezbyt dobrze przygotowani do sprawowania władzy, gdyż całe życie koncentrują się na nabywaniu wiedzy i dysputach, a nie na kultywowaniu cnót niezbędnych przy rządzeniu.
Cel prawa natury: prawo natury służyć ma osiągnięciu cnoty, a więc naturalnego celu jednostki. Arystotelesowska koncepcja prawa natury ma więc charakter ściśle etyczny. Ponieważ cnota utożsamiana jest tutaj ze szczęściem, konsekwencją naruszenia prawa naturalnego, jest pozbawienie się szczęścia.
Treść prawa natury: szczegółowe treści prawa natury wynikają z ludzkiej zdolności oceniania, przede wszystkim rozróżniania sprawiedliwości od niesprawiedliwości i dobra od zła. Treścią prawa natury są te oceny, które są wspólne różnym ludziom. Z tego poglądu wynika arystotelesowskie poparcie dla niewolnictwa, jako instytucji zgodnej z prawem naturalnym. Zgodne z naturą jest, aby jednostki obdarzone większym rozumem i mniejszą siłą fizyczną, władały nad jednostkami o większej sile i mniejszym rozumie. Do tej pierwszej grupy Arystoteles zalicza Greków, a do drugiej barbarzyńców.
Prawo naturalne a prawo stanowione: ponieważ człowiek jest z natury istotą społeczną, także państwo i stanowione przez nie prawo znajdują oparcie w naturze ludzkiej (mają służyć realizacji szczęścia). Prawo stanowione opiera się na prawie naturalnym (a także na prawie zwyczajowym), jednak w istotny sposób różni się od niego. Jest prawem spisanym i trzeba się go uczyć, a więc w przeciwieństwie do prawa naturalnego nie jest dane w bezpośredni sposób wszystkim istotom rozumnym. Prawo stanowione nie jest też prawem powszechnym, lecz obowiązuje jedynie obywateli konkretnego polis, w konkretnym czasie. Oba rodzaje prawa są jednak niezbędne dla realizacji naturalnych celów jednostki. Przestrzeganie prawa naturalnego prowadzi do naturalnej sprawiedliwości, która wraz ze sprawiedliwością stanowioną składa się na sprawiedliwość polityczną.

5. Władza wykonawcza. Modele organizacyjne władzy wykonawczej

I.Uwagi wprowadzające

1. Pojęcie „systemu rządów”

System rządów w państwie zależy od stosunków, relacji, wzajemnych kompetencji pomiędzy organami państwa, tworzącymi władzę ustawodawczą i wykonawczą .

2. Pojęcie podziału władz i jej determinanty

Konstytucja RP uwzględnia zasadę trójpodziału władz. Stanowi o tym art. 10

3. Rodzaje systemu rządów

a) System rządów parlamentarno – gabinetowych polega na równowadze między władzą prawodawczą a rządem, który bywa nazwany gabinetem. Rząd jest powoływany przez głowę państwa i musi się cieszyć poparciem większości parlamentarnej.

b) Kontrasygnata- polega na złożeniu podpisu pod aktem głowy państwa przez właściwego ministra lub prezesa rady ministrów. W systemie tym na czele rządu staje zazwyczaj lider partii posiadającej większość w parlamencie lub lider koalicji.

c) System rządu konwentu ( parlamentarno- komitetowych) polega na zespoleniu władzy prawodawczej i wykonawczej w jednym organie – parlamencie, który sam wykonuje władzę wykonawczą. Parlamentowipodporządkowane są wszystkie inne organy państwowe. Rząd jest wybierany bezpośrednio przez parlament.

d) W systemie rządów prezydenckich istnieje pewna przewaga władzy prezydenta nad parlamentem. W systemie tym prezydent najczęściej łączy stanowisko głowy państwa i szefa rządu. Prezydent dobiera sobie ministrów bez względu na stanowisko parlamentu.

e) Systemy mieszane ( pośrednie ), które mają cech zarówno systemu parlamentarno – gabinetowego, jak i prezydenckiego. Taki system rządów występuje we Francji.

f) System semiprezydencki ( półprezydencki) łącząc w sobie elementy systemu preparlament i rozwiązania parlamentu przez rząd zostały jednak ograniczone, kolektywność pracy gabinetu i samodzielność ministrów.
j) Model premierowsko – prezydencki istniejący we Francji zasadza sięna szczególnym systemie stosunków między prezydentem Republiki a premierem. Prezydent ma być „najwyższym sędzią narodowego interesu” wyposażonym we władzę „oddziaływania na pozostałe organy”.

II. Modele organizacyjne władzy wykonawczej

1. System monokratyczny

polegający na skupieniu całej władzy wykonawczej w rękach jednego organu, na przykład premiera rządu.

2. System dualistyczny

2.2.1. System gabinetowy

System gabinetowy sprawowania rządów wyróżnia się tym, że głowa państwa ma ograniczone pełnomocnictwa w dziedzinie władzy wykonawczej. Większość z nich ma jedynie charakter formalny. Obowiązek podjęcia przez głowę państwa pewnych działań w określonej sytuacji może wynikać z nakazu konstytucji np. mianowanie premiera i rządu czy rozwiązanie parlamentu. Wiele uprawnień głowy państwa sprowadza się do tradycyjnych, związanych z reprezentacją państwa. W systemie tym głowa państwa nie ponosi odpowiedzialności przed parlamentem i nie może być przezeń odwołana.

2.2.2. System kanclerski

system kanclerski, odmiana systemu parlamentarno-gabinetowego; premier (kanclerz) jest politycznie odpowiedzialny przed parlamentem; rząd powoływany przez prezydenta na wniosek kanclerza; istnieje w Niemczech i Austrii.

2.2.3. System resortowy

System resortowy jest też pewną odmianą systemu gabinetowego. Główne sprawy rozstrzyga cały rząd jako organ kolegialny. Każdy minister kieruje samodzielnie określoną dziedziną administracji państwowej. Posiada odpowiednie kompetencje i jest naczelnym organem administracji państwowej. Premier przewodniczy tylko posiedzeniom rządu i koordynuje działalność poszczególnych ministrów. Jest on pierwszym wśród innych. Włochy były tu długo znamiennym przykładem. Głowa państwa ma pozycję reprezentanta państwa.

2.2.4. System prezydencjalny

System półprezydencki jest też odmianą systemu dualistycznego, zbliżoną do gabinetowego. Głowa państwa jest tu wyposażona w rozległe kompetencje i może podejmować decyzje bez zgody premiera, zwłaszcza w zakresie polityki zagranicznej, obronności państwa, rozwiązania parlamentu. Głowa państwa obsadza stanowiska w administracji i w wojsku. Rząd odpowiada politycznie przed parlamentem i głową państwa. Premiera mianuje głowa państwa, ministrów też. Głowa państwa przewodniczy pracom rządu. Premier kieruje bieżącymi pracami rządu. Politykę rządu nakreśla głowa państwa. Parlament może udzielić premierowi i rządowi wotum nieufności i doprowadzić do jego ustąpienia.

3. System departamentalny

jest oddzielnym modelem organizacji i funkcjonowania władzy wykonawczej. Departament zawiaduje działem administracji państwowej. Kierownik departamentu jest szefem i kieruje jego pracami. Parlament powołuje szefów departamentów. Koryguje ich politykę. Razem tworzą radę do rozstrzygnięć spraw przekraczających zakres działania departamentu. Parlament powierza jednemu członkowi Rady pełnienie funkcji głowy państwa na jeden rok. Przykładem tego modelu jest organizacja władzy wykonawczej w Szwajcarii.

4. System dyrektorialny

Konstytucja z 2 kwietnia 1997 roku utrzymała w Polsce parlamentarny system rządów. Władza wykonawcza oparta jest na zasadzie dualizmu – prezydent oraz rząd z premierem na czele. Rząd i ministrowie ponoszą przed Sejmem polityczną odpowiedzialność. Prezydent nie ma kompetencji przejęcia kierownictwa nad sprawami rządowymi. Nie jest więc to ani czysty system parlamentarny ani prezydencki.

System przyjęty w Konstytucji jest parlamentaryzmem zracjonalizowanym – miejsce główne wśród organów państwowych zajmuje Sejm, a wyrażenie wotum nieufności musi mieć charakter konstruktywny. Nie istnieje w Polsce równowaga pomiędzy egzekutywą a legislatywą, co również jest specyficzne dla modelu polskiego.

Wady oświadczeń woli

1. Określone w artykułach 82-88 kc.

2. Mają charakter bezwzględnie obowiązujący, zamknięty katalog.

3. a) brak świadomości albo swobody (nieważność) - przyczyna musi być wewnętrzna, przykładowe wyliczenie w art 82.

b) pozorność (nieważność) - oświadczenie musi być symulowane, występuje chęć wywołania o osoby 3 wrażenia, że zamiarem jest wywołanie skutku pranwego

c) błąd (wzruszalność) - mylne wyobrażenie o rzeczywistości wynikające z przyczyny wewnętrznej (np. gdy mylimy się co do stanu rzeczy). Błąd musi być istotny.

d) podstęp (wzruszalność) - błąd wywołany celowo. Nie musi być istotny.

e) groźba (wzruszalność) - przymus psychiczny. Mamy wybór.

4. Uchylenie oświadczenia woli: poprzez nowe oświadczenie wolu, forma pisemna, zastrzeżona ad probationem, rok czasu. Skutek: ex tunc (od wtedy, od początku).

Oświadczenia woli

1. 4 przesłanki zaistnienia oświadczenia woli:

a) decyzja musi dotyczyć spraw normowanych przez prawo cywilne

b) oświadczenia zrozumiałe na tyle, by co najmniej poprzez wykładnie udało się ustalić sens

c) ośwadczenia woli muszą być złożone “na serio”

d) nie mogą powstawać w warunkach przymusu fizycznego (przy psychicznym można uchylić się od skutków, ale oświadczenie zaistniało).

2. Konstrukcja oświadczenia woli: akt woli (wola wewnętrzna) i przejaw woli (zewnętrzna).

3. Dowolna forma zawarcia oświadczenia. Ważny jest tylko kontekst.

4. Moment złożenia oświadczenia woli: 1) wymagajce zakomunikowania 2) nie wymagające zakomunikowania oznaczonemu adresatowi (oświadczenia woli wym. zakomunikowania ogółowi i nikomu).

5. Oświadczenie woli wyrażone w postaci elektronicznej jest złożone innej osobie z chwilą, gdy wprowadzono je do środka komunikacji elektronicznej w taki sposób, aby osoba ta mogła zapoznać się z jego treścią.

płyta cd - nie

gg, irc - moment wyświetlenia

strona www - moment udostępnienia

SMS, MMS - problem, nadawca powinien wcześniej uczynić inne kroki mające na celu doręczenie

6. Forma:

a) zwykła - ustna

b) szczególna:

1) zwykła forma pisemna

2) pisemna z datą pewną

3) pisemna z podpisem poświadczonym urzędowo

4) akt notarialny

7. Forma zawarcia danego oświadczenia woli może być zastrzeżona pod 3 rodzajami rygoru:

a) rygor nieważności - czynność prawna wykonana bez zachowania wymagań co do formy jest nieważną

b) rygor dla celów dowodowych - wykonanie czynności bez zachowania formy nie spowoduje jej nieważności, ale wywoła utrudnienia dowodowe. W przypadku sporu strony nie będą mogły skorzystać z: 1) dowodu w postaci przesłuchania stron 2) dowodu z zeznań świadków

c) rygor dla wywołania określonych skutków prawnych - w razie niedochowania formy, czynność jest ważna, można stosować wszystkie środki dowodowe, ale nie wywołuje wszystkich skutków prawnych.

Czynności prawne

1. Podział czynności cywilnoprawnej: czynność konwencjonalna i inne czynności

2. Czynność konwencjonalna - norma prawna nadaje sens, czynności nie mają sensu pozaprawnego

inne czynności - sens prawny i sens pozaprawny

3. Klasyczny podział czynności konwencjonalnych:

czynność prawna - czynność konwencjonalna, zależna od woli, mająca wywołać skutek prawny, wykonywana przez podmiot prawa cywilnego

4. Podział czynności prawnej

1) na wypadek śmierci - między żyjącymi

2) realne (do wykonania potrzebna zgoda stron + przekazanie władztwa faktycznego nad przedmiotem materialnym) - konsensualne (zachodzą przez oświadczenie woli, czasem wymagają innego czynu np. wpisu do KW)

3) a)jednostronnie zobowiązujące

b) dwustronnie zobowiązująca (odpłatna - obie strony odnoszą korzyść i nieodpłatna)

c) czynności rozporządzające (polegają na przeniesieniu, obciążeniu, ograniczeniu lub znieniesieniu prawa podmiotowego

d) o podwójnym skutku

4) przyspożające (powodują korzystną dla kogoś zmianę majątkową) - upoważniające (wyznaczają one innym podmiotom kompetencję do dokonania czynności konwecjonalnych ze skutkiem dla mocodawcy np. pełnomocnictwo)

5) (dotyczy przyspożających) - czynności kauzalne (przyczynowe, ważne gdy zaistnieje przyczyna) - czynności abstrakcyjne

6. Typy kauz:

a) causa domandi (przyspożenie nieodpłatne)

b) causa solvendi (podstawa prawa wyraża się w zwolnieniu z isntniejącego zobowiązania które

obciążalo osobę dokonująca przysporzenia)

c) obligandi vel acquirendi (przysporzenie znajduje tu podstawę w nabycciu prawa lub innej korzyści przez dokonującego czynność prawną; by nabyć prawo, korzyść)

7. Elementy treści czynności prawnej:

a) esencialia negotii (to, co trzeba określić w umowie)

b) naturalia negotii (mogą być, ale nie muszą)

c) accidentalia negotii (jeśli chcemy jakiegoś szczególnego skutku np. warunek, termin)

Georges Sorel

Kryzys kultury burżuacyjnej, proletariat jako zbawca kultury: Burżuazja nie potrafi − zdaniem Sorela − rządzić, chce jednak utrzymać uprzywilejowaną pozycję i dlatego apeluje o zgodę oraz jedność. Atakując pokój społeczny, zmusi się kapitalistów, by zadbali o samych siebie. Kapitalizm odzyska siły. Przeciwko odrodzonemu kapitalizmowi wystąpią wtedy syndykaty. Sorel postrzegał je jako miejsce, w którym tworzona jest nowa kultura moralna.
Znamienne jest, że kultura syndykatów niechętna jest intelektualistom. Sorel twierdził, że: „Trzeba odwoływać się do obrazów, które razem, jeszcze przed wszelką rozważną analizą, mogą wywołać masę uczuć, przekładających się na różne aspekty wojny wydanej społeczeństwu współczesnemu przez socjalizm”.
Mit: tym obrazem jest mit. Nie może on być utopią, projektem społecznym zrodzonym przez rozum. Mit jest prosty, irracjonalny, jest spontanicznym wyrazem woli, porywa ludzi do działania. Mitem, który wyzwoli robotniczy heroizm w syndykatach, jest strajk generalny.
Strajk generalny: [...] strajk generalny − pisał Sorel − jest tym właśnie, co powiedziałem: mitem, w którym zawiera się cały socjalizm [...] Strajki zrodziły w proletariacie uczucia najszlachetniejsze, najgłębsze i posiadające największą siłę motoryczną spośród wszystkich uczuć, jakie on żywi; strajk generalny grupuje wszystkie w obraz stanowiący jedną całość i poprzez ich zestawienie nadaje każdemu z nich maksimum intensywności; odwołując się do bardzo palących wspomnień poszczególnych konfliktów, nasyca on intensywnym życiem wszystkie szczegóły kompozycji zaprezentowanej świadomości. Otrzymujemy w ten sposób ową intuicję socjalizmu, której język nie mógł oddać w sposób doskonale jasny − i otrzymujemy ją w formie bezpośrednio percypowanej.
Rewolucja socjalistyczna dokonać się może tylko w momencie, gdy proletariatem zawładnie idea strajku generalnego. Poprzez strajk − heroiczną, zdyscyplinowaną i altruistyczną wojnę − dochodzą do głosu bohaterskie cnoty i solidarność między strajkującymi. Przemoc proletariatu nie wykracza tu poza pewne ramy. Strajk ma aspekt twórczy i służy odnowie moralnej.

Piotr Kropotkin

Rewolucja - pojęcie: Nie wyrzekając się rewolucji, Kropotkin nadaje jej zgoła odmienny sens niż Bakunin. Rewolucja społeczna w tym ujęciu nie jest niszczącą apokalipsą, ale "[...] zjawiskiem przyrodniczym, równie naturalnym co burza z piorunami albo wybuch wulkanu, niezbędnych dla przełamania oporu tradycji i zmurszałych instytucji. To po prostu okres przyspieszonej ewolucji".
Rewolucja - przebieg: Analizując przebieg Wielkiej Rewolucji Francuskiej oraz Komuny Paryskiej, autor "Etyki" doszedł do wniosku, że za usprawiedliwione i rokujące szanse powodzenia uznać można jedynie te rewolucje, które mają jasno wytknięty cel; nie usiłują zastąpić obalonych organów władzy własnymi; dają masom natychmiastowe poczucie poprawy ich losu (wywłaszczenia, rozdawanie żywności). Podstawowym zadaniem rewolucji ma być "zdobycie chleba", czyli zaspokojenie podstawowych, identycznych potrzeb wszystkich ludzi. Kropotkin wyobrażał ją sobie jako długotrwały, powszechny, żywiołowy i zróżnicowany na poszczególnych terytoriach proces, który w ostatecznym rozrachunku doprowadzi do wykrystalizowania się anarchokomunistycznego modelu życia społecznego, stanowiącego syntezę wolności politycznej i ekonomicznej.
Wizja systemu gosp.: w sferze rozwiązań ekonomicznych kropotkinowski anarchizm oznacza likwidację pieniądza, własności prywatnej i grupowej oraz moralny obowiązek pracy, sprzężony z egalitaryzmem w dziedzinie dystrybucji. Ma to zagwarantować zaspokojenie własnych potrzeb niezależnie od indywidualnego wkładu pracy poszczególnych osób. Swobodny dostęp do dóbr i usług będzie możliwy wskutek zracjonalizowania gospodarki i ograniczenia kapitalistycznego marnotrawstwa. Efekt pięciogodzinnej dniówki całej ludności, pomiędzy dwudziestym, a pięćdziesiątym rokiem życia powinien w zupełności pokryć przewidziany popyt dzienny. Przeplatanie wysiłku fizycznego i umysłowego oraz zrezygnowanie z rodzącego monotonię, sztywnego podziału pracy, powinno owocować znacznym wzrostem wydajności. Kropotkin wyraźnie nawiązuje w tym momencie do koncepcji Fouriera. Rozwiązanie jakie proponuje, zwrócone jest ku przyszłości, ku czasom autarkicznej, drobnotowarowej gospodarki naturalnej i ku modelowi rzemieślnika- artysty. Nie ma zastrzeżeń wobec maszyn i produkcji fabrycznej pod warunkiem, że przemysł zostanie zdecentralizowany, a niewielkie zakłady służyć będą potrzebom rolnictwa albo wyręczać okoliczną ludność przy wykonywaniu nieprzyjemnych czynności

Michaił Bakunin

Wolność, równość, własność: Bakunin odrzucał poglądy Proudhona na własność prywatną, której ten ostatni był zwolennikiem. W koncepcji Bakunina kwestią podstawową była wolność jednostki, rozumiana jako pełny i swobodny rozwój potencjału fizycznego, intelektualnego i moralnego. Jednostka jednak zawsze jest jednostką żyjącą w społeczeństwie; człowiek jest według niego istotą społeczną, która może być wolna tylko w społeczeństwie, gwarantującym jej tę wolność. Problem więc polega na tym, jakie społeczeństwo jest w stanie zapewnić jednostce pełny i swobodny rozwój.
Dodatkowo zdaniem Bakunina wolność powinna być nieograniczona: "nie można człowieka pozbawić cząstki wolności, nie pozbawiając go wolności całkowicie. Ta mała cząstka, którą mi zabieracie, stanowi istotę mojej wolności, jest wszystkim" – jak pisał. Stąd postulat zastąpienia państwowego przymusu dobrowolnym stowarzyszaniem się ludzi. Ponadto uważał, że człowiek może być naprawdę wolny tylko wśród wolnych ludzi – ponieważ negacja wolności choćby jednego człowieka stanowi negację wolności w ogóle. Z tym łączył się postulat równości społecznej i ekonomicznej, bowiem tylko ona może w takich okolicznościach gwarantować wolność wszystkim.
Kosmopolityzm: stowarzyszenia rolnicze i przemysłowe miały łączyć się ze sobą w federacje regionalne, krajowe i międzynarodowe (a ostatecznie w federację ogólnoświatową), gdzie federacje krajowe zastępować miały dotychczasowe państwa (anarchia). Zasada oddolnego stowarzyszania się gmin (komun) zastępowała odgórnie tworzone, scentralizowane państwo. Była to druga cecha charakterystyczna anarchokolektywizmu, odróżniająca go od poglądów Proudhona, dla którego ustrój federacyjny miał być tylko etapem na drodze do "pełnego anarchizmu" – w kolektywizmie był to jeden z głównych elementów składowych ustroju anarchistycznego.
Kolektywy: ukoronowaniem tej wizji była idea zastąpienia państw i narodów przez luźne federacje komun(gmin) z formą systemu przedstawicielskiego, lecz pozbawione elementów władzy wykonawczej.
Komuna pomyślana była w tym systemie jako podstawowa jednostka organizacji politycznej porewolucyjnego społeczeństwa, organizująca wszystkich członków i samowystarczalna w swoich funkcjach ustawodawczych, sądowniczych i policyjnych. Transport i komunikacja tj. poczta, koleje, żegluga miały podlegać regionom, zaś kompetencje federacji ogólnoświatowej sprowadzałyby się do ogólnej koordynacji działań oraz podejmowania przedsięwzięć naukowych lub gospodarczych o skali globalnej.
Krytyka marksizmu: Dotyczyła ona pięciu głównych zagadnień. 1) Po pierwsze, kwestii działalności w chwili obecnej (tzn. czy ruch robotniczy powinien partycypować w "polityce" i jaki charakter ma mieć rewolucyjna organizacja klasy robotniczej). 2) Po drugie, w sprawie kształtu przyszłej rewolucji (tzn. czy powinna to być rewolucja polityczna, a dopiero później ekonomiczna, czy też powinna być ona jednocześnie i ekonomiczna, i polityczna). 3) Po trzecie, w sprawie "dyktatury proletariatu". 4) Po czwarte, w kwestii, czy jest możliwe przejęcie władzy politycznej przez całą klasę robotniczą, czy też może być ona sprawowana jedynie przez niewielką mniejszość. 5) Po piąte, w sprawie tego, czy rewolucja ma mieć charakter scentralizowany, czy zdecentralizowany.
Ad. 1) W sprawie teraźniejszej walki różnica między Marksem a Bakuninem była prosta. Zdaniem Marksa proletariat musi uczestniczyć w burżuazyjnych wyborach jako zorganizowana partia polityczna. Bakunin, przeciwnie, argumentował, że chociaż komuniści "wyobrażają sobie, że mogą osiągnąć swój cel przez rozwój i organizację władzy politycznej klas pracujących (...) przy wsparciu burżuazyjnego radykalizmu", to anarchiści "wierzą, że będą mogli odnieść sukces dopiero poprzez rozwój i organizację niepolitycznej i antypolitycznej władzy klas pracujących". Komuniści "wierzą, że jest konieczne zorganizowanie sił robotniczych w celu przejęcia władzy politycznej w Państwie", podczas gdy anarchiści "organizują je w celu jego zniszczenia". Bakunin pojmował to w kategoriach stworzenia nowych organów władzy klasy pracującej w opozycji wobec państwa. Mają one być zorganizowane "oddolnie w górę, przez wolne zrzeszenie lub federację pracowników, począwszy od stowarzyszeń, następnie poprzez komuny, regiony, kraje, i wreszcie osiągając swój szczyt w wielkiej federacji, międzynarodowej i powszechnej"
2) Dla Bakunina rewolucja oznaczała rewolucję społeczną, oddolną. Miała ona obejmować zarówno obalenie państwa, jak i wywłaszczenie kapitału. Powiedział on, że "rewolucja musi od pierwszej chwili nastawić się na radykalne, totalne zniszczenie Państwa". Czego "naturalną, konieczną konsekwencją" będzie"konfiskata całego kapitału produkcyjnego i środków produkcji na rzecz stowarzyszeń pracowniczych, które mają wdrożyć je do kolektywnego użytkowania (...) federacyjny Sojusz wszystkich stowarzyszeń ludzi pracy (...) ustanowi Komunę". I "nie będzie mogło już być żadnej pomyślnej politycznej (...) rewolucji, o ile nie zostanie ona przeobrażona w rewolucję społeczną"
3) Marks twierdził, że "dyktatura proletariatu" oznacza po prostu, "że dopóki będą istniały w dalszym ciągu i inne klasy, zwłaszcza klasa kapitalistów, proletariat będzie z nią walczył (ponieważ wraz z dojściem proletariatu do władzy jego wrogowie jeszcze nie znikną), będzie musiał używać środków przymusu, a więc sił rządowych; jeżeli on sam wciąż pozostanie klasą, zaś uwarunkowania ekonomiczne, na których opiera się istnienie i walka klas jeszcze nie zanikną, to będą musiały zostać usunięte lub przeobrażone siłą, i proces ich przekształcania będzie musiał zostać przyśpieszony siłą"
To zaś doprowadza nas do kwestii "dyktatury proletariatu". Chociaż wielu marksistów w zasadzie używa tego określenia do opisywania obrony rewolucji i przez to argumentuje, że anarchiści nie widzą potrzeby, ażeby bronić rewolucji, to jednak nie jest to słuszne. Anarchiści począwszy od Bakunina przekonywali, że rewolucja będzie musiała bronić się przed kontrrewolucją. Zatem dlaczego Bakunin odrzucił ten termin? Aby zrozumieć dlaczego, musimy przedstawić pewne tło historyczne -- mianowicie fakt, że w okresie, gdy pisał on swoje dzieła, proletariat stanowił mniejszość wśród mas pracujących. Ująwszy sprawę prosto, dziewiętnastowieczni anarchiści odrzucali ideę "dyktatury proletariatu" po prostu dlatego, że w owym czasie proletariat był mniejszością wśród ludzi pracy. Z czego wynika, że argumentowanie na rzecz dyktatury proletariatu oznaczałoby argumentowanie na rzecz dyktatury klasy mniejszościowej, do której nie należała większość ludu.
4) Następnie pojawia się kwestia tego, że nawet gdyby proletariat naprawdę przejął władzę polityczną, to czyż możliwe byłoby jej rzeczywiste sprawowanie przez jego ogół? Bakunin wysuwa tutaj oczywiste zastrzeżenia: "Nawet jeśli przyjmiemy taki punkt widzenia, że miejski proletariat jest tym, który przypuszczalnie ma zebrać jedyną nagrodę podczas przejęcia władzy politycznej, to na pewno stanie się oczywiste, że ta władza nigdy nie będzie niczym innym, jak tylko pozorem? Niemożliwością będzie, aby kilka tysięcy ludzi, nie mówiąc już o dziesiątkach czy setkach tysięcy, dzierżyło taką władzę rzeczywiście. Będzie ona musiała być sprawowana w ich zastępstwie, co oznacza powierzenie jej grupie ludzi wybranych, aby ich reprezentowali i nimi rządzili, co z kolei niezawodnie przywróci całe zakłamanie i służalczość rządów przedstawicielskich czy też burżuazyjnych. Po krótkim rozbłysku wolności czy orgii rewolucji obywatele nowego Państwa obudzą się jako niewolnicy, marionetki i ofiary nowej grupy ambitnych ludzi"
5) To zaś się wiąże z ostatnią sprawą, a mianowicie taką, czy rewolucja będzie scentralizowana czy zdecentralizowana. Czytając Marksa, dochodzimy do wniosku, że kwestia jest nieco pogmatwana, z powodu jego poparcia dla Komuny Paryskiej i jej programu federalistycznego. Natomiast w r. 1850 Marks opowiedział się za skrajną centralizacją władzy. Jak to ujął, robotnikom "nie wolno marzyć wyłącznie o jednej, niepodzielnej republice niemieckiej, ale też w ramach tej republiki muszą oni dążyć do jak najwyraźniejszej centralizacji władzy w rękach organów państwa". Przekonywał, że w kraju takim jak Niemcy, "gdzie istnieje tyle przeżytków średniowiecza, które muszą zostać zniesione" nie wolno "w żadnych okolicznościach pozwalać na to, by jakakolwiek wieś, jakiekolwiek miasto czy jakakolwiek prowincja miała możność stawiać nowe przeszkody na drodze rewolucyjnej działalności, która może postępować z pełną siłą [tylko] od środka". Bakunin zawsze przekonywał, prawdziwy socjalizm da się zbudować jedynie oddolnie, przez ludność każdej wsi, miasteczka i miasta.
Ateizm: według Michała Bakunina idea boga implikuje porzucenie rozsądku i sprawiedliwości oraz jest negacją ludzkiej wolności i kończy się zniewoleniem ludzkości. Odwrócił on sławny aforyzm Woltera, że gdyby bóg nie istniał, konieczne byłoby stworzenie go, pisząc, że jeśli bóg by rzeczywiście istniał, to konieczne byłoby obalenie go