3. Zobowiązania cywilne i naturalne

Zobowiązania cywilne to takie zobowiązania, które podlegają ius civile, są ściśle związane z grupą powództw actio in personam. Zobowiązania cywilne były dla obywateli rzymskich. W starym prawie większość zobowiązań stanowiły właśnie zobowiązania cywilne. Pozostałe to były zobowiązania moralne, obyczajowe.

W prawie klasycznym wykształciła się osobna, przeciwstawna do zobowiązań cywilnych kategoria nazwana zobowiązaniami naturalnymi. Genezy tej instytucji należy szukać w rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej, w której uczestniczyły osoby, które nie mogły zawierać zobowiązań wg ius civile.

Do grona takich osób zaliczają się przede wszystkim osoby alieni iuris. Niewolnicy byli traktowani jak rzeczy, więc nie mogli zawierać zobowiązań, kobiety i dzieci podlegały pater familias, więc także były wyłączone, nie mogły zawierać zobowiązań ani w rodzinie, anie z osobami trzecimi.

Do sprawnego udziału w gospodarce towarowo-pieniężnej była potrzebna np. zdolność kredytowa. Aby chronić zobowiązania zaciągane przez te osoby (ze względu na to, że były nie tylko ważne obyczajowo czy moralnie, ale też ekonomicznie) pretorzy wprowadzili ochronę tych zobowiązań.

Objawiało się to w tym, że: jeśli zobowiązanie naturalne zostało wypełnione, to dłużnik nie mógł się domagać unieważnienia jego wypełnienie, zobowiązania naturalne nie dawały powództw, ale stanowiły obronę pozwanego, wykonanie zob. naturalnych można było zagwarantować przez zastaw lub poręczenie.